Juan Luis Goikoetxeak oraintsu kaleratu dau anekdoten bigarren liburua, Euskaldunaren anekdotak II. Hau be Mendebalde Kultura Alkarteak argitaratu dau eta aurrekoak bezala, CDa dakar Udane Goikoetxeak editatua, irakurri ez eze entzun be egin ahal izateko. Azala modernoagoa da orain, Aritz Albaizerrek diseinatua. Liburuan ‘Goikok’ jasotako 91 anekdota agertzen dira eta, tartekatuz, beste 31 pasarte labur, Villasanteren liburutik hartuak.

Anekdotak ez dira sekula amaitzen?
Euskaldunen artean bizi garenean eta euskera, adibiderako, ura dala esaten badogu, uretan arrainak dira, hau da, anekdotak. Horreek arrantzatzen, batuten, ahalegindu naz. Eguneroko bizitzan dagoz, niri kontau egin deustiez: batzuk, nire ikasleek: Bakarnek, Leirek...; baita beste askok be: Gabrielek... Horreek inork kontatuko “egiak” dira, eta norberak bizi izan dituanak “egia santuak”. Horregaitik esaten da sarreran, hemen dagozala, batetik “egia” diranak, eta bestetik “egia santuak”. Hori gure lagun batek esaten dau: “Egia dok beste batek kontaukoa, egia santua dok heuk ikusi doana”.
Euskera mailak eta adinak garrantzirik badabe anekdotak ulertzeko?
Bai, alde handia dago. Euskal mundutik gatozenok errez jarraituten deutsagu hariari, berben jokoari... Euskera bizitik hartuta dagoz, eta euskaldunak berez-berez ulertuten ditu, askotan bigarren zentzuko kontuak dira-eta. Euskaldun barri batentzat ikasi beharreko zer edo zer izaten da, mila klitxe, esamolde... beharrezkoak diranak. Euskerea komunikatzeko tresna ez eze kultura transmisinoa be bada. Gura badogu lehengo kulturea hurrengoengana joatea, anekdotak sistema ona dira euskera ederra hurrengoei pasatzeko. Anekdoteak neurri bat dauka, eta osoan ulertuten da, esaldiren bat ulertu ez arren, zentzua errez jasoten da. Ulertuten ez danean, euskareagaitik baino gehiago da, giroa, baserri giroa, tratanteen giroa... ezagutu ez dalako. Anekdota batzuk geure aurrekoen mundua erakusten deuskue askotan, eta beste batzuetan geurea, gaur egunekoa.

Ahozko euskerea idatzira pasatzeko orduan, zeintzuk izan dozuz arazoak eta irizpideak?
Oker ulerturik izan ez daiten esan behar da, anekdoten erredakzinoa, estiloz idaztea neure lana dala, nahiz eta besteren batek kontatua izan; batzuetan minidiskez grabatuz batu dira herrietan; horreetan euki dot idatzira pasatzeko lorra. Arazoak badagoz horretan, hurreko berbakerea erabili gura dalako. Edozein baserritarrek edo arrantzalek deituten dau Bizkaia Irratira, baina ez da ausartuten Euskadi Irratira deituten, berarentzat urruntasun bat dagoalako. Durangoko batek edo Ondarroakoak edo Txorierrikoak anekdotea kontetan badau, liburuan idaztean, euren euskeratik ez urrunegi joatea gura da. Txorierrikoak esaten deutsunean “deurie”, inoz ipinten dot komatxo artean “deurie”, eta gero hurrengo esaldian, eta gehienetan bizkaiera estandarrean, “dabe”. Baina batzuetan, gatzari edo piperrari eusteko, “deurie” sartzen dot. Gogoa da ez urrundutea euren euskeratik; betiko euskera hori idatzira ekarri danean, ez gehiegi aldrebestutea.
Liburua CD bategaz dator. Bertan idatzitakoa grabatu egiten dozue. Zergaitik?
Euskaldun asko edozein uritan, edo Txo-rierrin berton, sakabanatuta bizi da. Batzuek ez dabe euskaldun talderik inguruan, euren euskerea entzun eta alkarregaz bizitzeko. Holako CD baten, oraingo euskera bizia eta lehengoa be entzuten da; esaterako, Frai Bartolomeren anekdotea orain 200 urtekoa. CDa beharrezkoa da; bakarrean irakurria ez dogu entzuten eta gaurko gazteen euskereak askoz agiriago dauka erdal doinua geure lehengoak baino. Hau da modu bat, lehengo azentuak-eta jaso ahal izateko.
Holako liburuek badabe salmentarik?
Bizkaieraz atarateak muga jakin bat dauka; gero, erabilten dozun gaia be aintzat hartu behar da, pasadizoak, interesgarriak dira hainbesterentzat. Euskerazko liburua –irakaskuntzakoa ez danean- ondo dabil 1000 ale salduten diranean, eta liburuen salmenta hain behera etorri dala ikusita, honen erako liburua ondo dabil lehenengo urtean 300 ale saldurik. Beste kontu bat da, ostean interneten bidez zabaldutea-eta.


Nork irakurtzen ditu liburu mota horreek?
Aurreko liburua irakaskuntzan be erabili dana badakit, batez bere alfabetatze mailetan edo euskaldun barriak maila bat daukanean. Beste alde batetik, holako liburua euskaltzalea danak irakurten dau, eta euskeran bertan zeozer barria topetan dabilenak. Honetan be ahalegindu naz euskerearen ederrak batuten. Kontestua anekdotea da, baina horren barruan euskera ederra doa, eta euskaltzaleak beti topetan dau mila adibide eta kontu jakingarri. Ahozko euskerearen ederrak datoz pasadizo benetakoen corpusean eta etorri be irribarrerako ikutuak gozotuta.
Liburuaren aurkezpena egiteko ideiaren bat pentsatuta ei daukazu.
Aurkezpena maiatzaren 14an izango da Lezamako Uribarri Topalekuan, arratsaldeko 8etan. Bertan anekdotak kontatu deustezan lagun batzuk be egongo dira.
Jubilatuta zagoz, liburua amaituta, proiekturik badaukazu?
Ez proiektu gitxi! Irakaskuntzaren ganean be idatzi gura dot. Hainbeste urteko esperientzia, norberak ezagututako irakaskuntza, metodologia, gaztearen arazoak, adibideak emonta..., hori guzti hori liburu baten azaldu gura dot. Bestalde, idazteko be mila gauza ditu norberak, urtero, gitxienez liburu bat. Baina beste alde batetik lagunei ezetz esatea gatxa da. Gu hiztegigintzan ibili gara beti, eta iaz eta aurten hiztegiari dedikatu deutsat ordu piloa, ze gure 3000 Hiztegia eta, amaituten ez diran lanak dira. Gero, Mendebalde Kultura Alkartean be argitaratzen dot, Karmel aldizkarian be bai, Euskaltzaindiko Jagon sailean be badihardut... Orain astia daukat gauzak lehen baino sakonago ikertzeko. Nobela moduan idatzi beharra be sentiduten dot, ze inori esan eta inor animatu idazteko eta neuk idatzi ez, hori ez dot egingo, betebeharra eta gogoa sentiduten dot, tokatu egiten jat.

Vista Alegre hilerriari Derioko kanposantua esan ohi zaio. Argitu beharra dago, hala ere, izan, Bilboko hilerria dela. Eta Zamudio eta Derioko lurretan daudela hilerria bera eta hari lotutako beste eremu batzuk. Gauzak asko aldatu dira inguru horretan azken urteotan. Garai batean, edonon ikusten ziren marmolgintza tailerrak; 15 baino gehiago izan ziren. Gaur egun, banaka batzuk baino ez dira gelditzen.

Beste garai bateko artelanak

Bilbok kanposantu berri eta handi bat eraikitzea erabaki zuen XIX. mendearen azken aldera, Begoñakoa txiki gelditu zitzaiolako. Txorierrin lurrak erosi, eta Vista Alegre egin zuen. Lezamako burdinbidea ere garai hartakoa da, eta arrazoi beragatik egin zuten: gorpuak eta bisitariak ekartzeko eta, horrela, hilerriari zerbitzua eman ahal izateko.
Kanposantua 1901ean inauguratu zuten. Orduan, inguru hartan zerbitzu berriak sortu beharra etorri zen. Garrantzitsuena: marmola landuko zuten enpresak. Batzuk kanpotik etorri ziren, Galiziatik, Leonetik, Italiatik, Gipuzkoatik... eta bertoko batzuek ere hartu zuten ofizioa. Esaterako, 80ko hamarraldian marmolgintza arloko 16 enpresa izan ziren. Gehienek kanposanturako egiten zuten lan, baina batzuek kanporako ere egiten zituzten lanak. Enpresa txikiak ziren, lauzpabost lagunekoak; handienak 10 langile inguru izango zituen. Hona hemen garai hartako tailer batzuen izenak: Edu Bulunburu, Hermanos Sarasola, Txaldi (aita eta semea), Azkuna, Nikolas Gonzalez, Antonio Madariaga, Lazaro Alvarez, Jose Mari Iñarra, Juan Rey. Pedro Madariaga, Elio Madariaga, Asensio Landeta, Patxi Zallo, Carlos Arevalo “Txato”, Goyo Garcia, Luis Zapatero...


Luis zapatero, kanposantu ondoko tailerrean, aspaldiko argazki batean

Ohituren aldaketa
Azken 20 urteotan, aldaketa handiak izan dira gure gizartean kanposantuei eta hildakoak ehorzteko moduei dagokienez. Ohituren aldaketek eta espaziorik ezak harriaren eta marmolaren beharrizana asko gutxitzea ekarri dute. Alde batetik, gero eta gehiago dira erraustea nahiago dutenak; eta bestetik, panteoi eta sepultura gutxi egiten dira. Hilobietan jartzen den apaingarri bakarra marmolezko plaka izaten da.
Marmoldegiak ixten joan dira apurka-apurka, eta Txorierrin zortzi bat baino ez daude orain. Haietako hiruk edo lauk Txorierriko kanposantuetarako lanak egiten jarraitzen dute, baina gehienek eraikuntzara bideratu dute beren jarduna: sukaldeak egiten dituzte, atariak, fatxadak... Beste alde batetik, lanen mekanizazioak asko murriztu du langileen beharrizana. Materialen jatorriari dagokionez, berriz, ez da aldaketa handirik izan:
-Kare harria: Markinatik zekarten lehen; orain, Debatik
-Marmola: Italiatik eta Almeriatik zetorren lehen; orain ere bai.
-Granitoa: gehiena Hegoafrikatik dator, baina beste leku batzuetatik ere.
-Bestelako harriak: lan artistikoetarako erabiltzen ziren lehen; gaur egun marmol mota asko dago eraikuntzarako. Munduko leku askotatik dakartzate.


Behar diren zenbakiak sartuz makinak berak egingo du ia dena

Marmolezko artelanak
Ez da oso aspaldi burdinazko zinta luzeak, area eta ura erabiltzen zirela harritzarrak ebakitzeko. Ostean, zizela eta mailua izan ziren lanabes nagusiak. Tailerrean egin ostean, idiek tatarrez eramaten zituzten piezak jarri behar ziren lekuraino, eta palankak eta poleak erabiliz muntatzen zituzten. Gaur egun ordenagailuz maneiatzen diren makinen bidez ebaki daitezke harritzarrak, eta inskripzioak idatzi. Piezak mugitu eta euren lekuan jartzeko, kamioiak eta lumak erabiltzen dira. Beraz, zerikusirik ez. Teknikak ez ezik arlo artistikoak ere aldaketa garrantzitsuak izan ditu. Vista Alegre kanposantuan XX. mendearen hasierako artelan ederrak daude, arkitekto ezagunek sinatuak eta eskultura nabarmenez apainduak. Lucanini italiarra eskultorerik preziatuena izan zen bere garaian. Txabarri, Ibarra, Lezama-Legizamon eta Bizkaiko beste familia aberats batzuen panteoiak erdiko kale nagusian ikus daitezke oraindik. Hala ere, hilerriak lehengo handitasuna galtzen joan da denboraren poderioz, eta lan arruntagoak egin dira azken urteotan. Juan Rey, orain dela gutxi Derion hil dena, marmolgintza artelan gisa landu duen azkenetakoa da, beharbada.


Juan Isidro Zapatero "Txaldi", marmolari jubilatua

Juan Isidro Zapatero “Txaldi” “Lan gogorra izan arren, garai onenak ezagutu ditut”
Badira urte batzuk jubilatu zela, eta orain dela gutxi ebakuntza egin diote herniatik. Marmolgintzak utzitako gaitzak, beharbada. Marmolarien lana gogorra zela dio, baina urterik onenak bizi izan zituela, lana denontzat zegoela. “Aita Txaldi ere gaztea zela hasi zen marmolgintzan, eta neuk ofizioa hartu nuen 60ko urteetan. Ia mendea amaitu arte ibili naiz lanean. Ofizioaren bilakaera bizi izan dut; hala ere, ez dut ikusi lan ikusgarririk egitea; haiek lehenago egin ziren. Hargintza egiten genuen hasieran, eta harrizko blokeak lantzen genituen. Zizela, punta-zizela eta mailua erabiltzen ziren horretarako. Geroago, 1975. urtearen inguruan, granitoa merkatura sartu eta harri meheak hasi ginen erabiltzen. Lanak harri-xaflez egiten genituen, rotaflexak erabiliz. Lanak kanposantu askotarako egin ditut, garai hartan lan handia zegoen eta: Gernika, Balmaseda, Sopuerta, Espinosa... Guztiok denetarik egiten genuen, baina egia da batzuk trebeagoak zirela lan batzuetan; hizkiak grabatzen, adibidez. Nire garaiko gehienak jubilatu egin dira, eta marmoldegiak apurka-apurka ixten joan dira”

Sortzaileek taldean zortzi urte eman ostean, gazteagoek hartu zuten erreleboa iaz. Arte Urbano Derioko elkarteak berregituratze handia izan du, eta horren ardura Eneko, Ibon eta Gontzalek dute gaur egun. Maiatzean ‘VI. Jam Hip-hop’ jaialdia antolatu dute herrian.



Zer da Arte Urbano?
Kultura-taldea gara. Kaleko kultura guztiak batu eta bandalismoarekin zer ikusirik ez dutela erakutsi nahi dugu. Artea dela; eta batzuentzat bizitzeko modua, gainera. Aurten graffitiak landu ditugu, eta iaz batukada eta capoeira. Beste arlo batzuk ere jorratzen ditugu: hip-hop eta breakdance, esaterako. Mugimendu horiek guztiak herriari hurbiltzen ahalegintzen gara, eta kultura marginala izatearen ideia burutik ken dezatela, berez ederrak baitira. Graffitiak, esate baterako, fama txarra du, baina biolentzia gutxitzeko jardueratzat sortu zen bere garaian. Ez da izorratzearren egiten; zentzua du, eta egiten duenak badaki.

Zelako harrera izan dute arte berri horiek gure inguruan?
Hip-hopa nahiko zabalduta dago Txorierrin. Kontzertuak egon dira Zamudion, Sondikan eta Derion, eta talde hasi berriek eszenatoki gainera igoteko aukera izan dute. Sondikan talde bi daude, lau Derion eta beste bat Larrabetzun. Beste alde batetik, graffitia ez dago oso zabalduta gure bailaran; Bilbon egiten da gehiago. Beste modalitateak ezezagunagoak dira gure artean.

Laguntzarik duzue aurrera egiteko?
Taldea hiru pertsonak osatzen dugu gaur egun; hala ere, askotan derrigorrean eskatu behar diegu laguntza lagunei edo anai-arrebei. Aurtengo jaialdian, adibidez, 16 taldek hartu dute parte eta lan handia egin behar izan da. Gustatzen zaigun lana da eta pozik egiten dugu, baina denbora handia eskaini behar zaio. Bateren batek gogorik badu, pozik onartuko genuke horren laguntza.
Aurrekontuei erantzuteko, laguntza jasotzen dugu Udaletik; baina, egia esan, ez dugu diru gehiegi behar: ekartzen ditugun taldeak hasi berriak dira eta ez dute asko eskatzen.

Zelan irten da Hip-hop jaialdia?
Lagun gehiago espero genuen, Xhelazz kartelaren burua zen, ospe handiko abeslaria baita. Dena dela, balantze ona egin dezakegu: taldeak oso pozik irten ziren eszenatokitik, eta publikoa ere bai; eguraldia lagun izan genuen... Ondo, beraz. Eszenatoki ondoan panel batzuk jarri genituen, nahi zuenak bertan margotu ahal izateko. Eta, bide batez, herria ez pintatzea lortu genuen. Muralak bete egin ziren; arrakasta izan zuten.

Eta aurrera begira?
Rap jaialdia egiten jarraitu nahi dugu; baina rock edo punk-rock musika estiloetara ere zabaldu nahi dugu, Txorierriko talde askok musika hori jotzen baitute gaur egun. Lezaman, adibidez, badago gazteek osatutako talde bat oso ondo jotzen duena. Jaialdiaren bidez bertoko taldeei eman nahi diegu aukera gehienbat, nahiz eta kartela betetzeko ezagunagoa den kanpoko talderen bat ekartzen dugun. Baina talde gehienak bertokoak dira.

Ikastaroak antolatzeko asmorik?
Graffiti, batukada eta capoeira ikastaroak antolatu nahi ditugu neguan. Ahaleginduko gara, baina zaila da, gero jende gutxi dator-eta. Graffiti ikastaroa egiten denean, esaterako, graffitiegile on bat ekartzen dugu, parte-hartzaileei zelan hasi zen azaltzeko eta erreferentzia bat izan dezaten. Horrezaz gainera, panelak jartzen dira eta animatzen denak bertan margoten du.

Nobedaderik buruan?
Datorren urtean kontzertuak egin nahi ditugu udan, ekainean-edo, garai horretan ez baitago ezer herrian.

Unai Garitagoitia Zuluaga. Deustun jaio, eta Derion bizi da gaur egun. Bulego baten lan egin arren, denbora asko emoten dau txoriei adi, izan be Lanius Bilboko ornitologia alkartearen kidea da. Unaik argi dauka Txorierriko txori kopurua beherantz doala eraikuntzak zabaltzen diran neurrian.



Noiztik zaletasun hori?
Betidanik izan dot txorietarako zaletasuna. Aitak, oraindino dodazan prismatikoak, oparitu eustazan txikia nintzala. Gaztaroan itxi eta orain dala bost urte ekin neutsan barriro. Lanius alkartean sartu eta eurakaz nabil.

Asko zarie zaletasun hori dozuenok?
Jente pilo batek dau natura eta txorietarako zaletasuna, baina alkarte bateko kide diranak gitxi dagoz. Alkartean 25 bat lagun bagara be, gitxi gara mugitzen garenak. Baina, gero, Interneten zein liburutegietan kontsulta asko egiten dira txorien inguruan. Siberiatik Indiara migratzen dan txori bat Lamiakon agertu zan orain dala gitxi. Harrigarria izan zan, bertara leku askotako ehundaka zale hurbildu ginan-eta. Esan beharra dago txoria topatzen lehena derioztar bat izan zala; oso txorizalea da bera be.

Zergaitik txoriak?
Natura gustatzen jatzu, erakartzen zaitu... eta naturan errazen ikusten diran animaliak txoriak dira. Horrezaz ganera, espezie ugari dagoz. Txorierritik buelta bat emonez gero, 20-30 ezberdin topa daitekez. Eta joko bat balitz bezala da: artatxoria ikusten dozu, baina ondo erreparatzen badeutsazu, artatxori arrunta ez dala konturatzen zara. Marrak, lumak... ondo begiratu behar dira.

Zer egiten dozue Laniusean?
Zentsuak, txoriak zenbatu... Hori programa zientifiko bati jarraituz egin behar da. Urteerak be antolatzen doguz: Urdaibaira, Abrara, Gorbeiara, Santoñara, Doñanara...
Beste alde batetik, SEO Estatuko alkartearen lan batzuk koordinatu doguz Bizkaian, eta Foru Aldundia eta Eusko Jaurlaritzako lantxoren bat be egin dogu. Taldekide batzuek publikazioak argitaratzen dabez euren kabuz –Urdaibai, esate baterako-, eta alkarteak Urtekari Ornitologikoa plazaratzen dau.

Zelango teknika erabiltzen dozue behaketak egiteko?
Pertsonen eta lekuen arabera izaten da hori: batzuek gurago dabe leku baten gelditu txorien zain; eta beste batzuek, txorien bila joan. Hasieran prismatikoak erabiltzen genduzan; eta orain, lurreko teleskopioa. Argazki kamara ona eta objektibo garestiak behar dira argazkiak ateratzeko. Dena dela, teleskopioko okularrean jartzen diran kamera digitalak atera dabez merkatura, eta gero eta argazki hobeak egiten dira.

Osasuntsu dagoz txoriak Bizkaian?
Txori bakoitzak bere habitata dau, eta hori desagertzen dan heinean txoria be desagertuko da. Gero eta eraikin gehiago altxatzen dabilz, lur-zorua gitxitzen doa... eta horrek guztiak eragina dau. Adibidez, Europan enara-populazioa gutxitzen doa. Baina, ostera, enara antzeko beste espezie batzuk gorantz doaz.

Eta Txorierrin?
Nahiko egoera ona euki dogu orain dala gitxi arte, baina, bertora bizi izatera etorri nintzanean hegazti-populazio haundiagoa egoan; harrapari gehiago, adibidez. Teknologi Parkea be asko haunditu egin da, eta han berdea egon arren, ez da gauza bera; ez da natura. Pinudi asko dagoz, eta txori mota batzuk zuhaitz horreetara ondo moldatzen badira be, baso horreek ez dira batere naturalak. Eukalitadiak be ez dira habitat egokiak... Hariztiak eta landak oso leku aproposak dira txoriak bertan bizi izateko, baina Txorierrin haresti gitxi doguz eta landak be gero eta gitxiago daukaguz.

Zaila da txepetxak ikustea?
Ez, Berreaga mendi lerroan txepetx asko ikus daitekez. Neguko atlasa egiten ibili nintzanean, txepetxak ikustea oso erraza dala konprobatu neban. Txori horrek urte osoa emoten dau berton. Baina ez da inguruko txoririk txikiena; beste bat dago: erregetxoa.

Araba-zozoek oihartzun haundia izan dabe komunikabideetan...
Hirietan tenperatura gradu pare bat altuagoa dala ikasi dabe, gainera hirietan ez dago harraparirik, eta gustatzen jake han biltzea. Horrek enbarazua sortzen deusku; edozelan be, neguko arazoa da bakarrik . Eta egiten dabilzanak ez dot uste arazoa konponduko dauanik. Izan be, belatzak erabiltzen dabilz, eta, holan, txoriak lekuz aldatzea baino ez dabe lortuko. Ez dauka konponketa errazik. Azkenean ohituko gara, usoekin bezala.

Zelan konpontzen zarie ehiztariakaz?
Ondo ez. Indar handia dabe Txorierrin eta Bizkaian. Batzuek mendia eurena dala uste dabe, inork baino eskubide gehiago dabela. Dana dala, euren artean mota bi bereizi behar doguz: ehiztariak, hau da, errespetua erakutsi eta legeak betetzen dabezanak; eta “eskopeteroak”.